على اصغر شميم
562
ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )
كابينهى صمصام السلطنه نتيجهى مطلوب را از تصويبنامهى خود به دست مىآورد . كسروى علت عدم موفقيت صمصام را صدور تصويبنامهى ديگرى در زمينهى « الغاى كاپيتولاسيون » دانسته و مىتوان گفت كه استدلال كسروى در اين مورد منطقى و كاملا درست است . زيرا اين حق نخستينبار ضمن معاهدهى تركمانچاى به روسيهى تزارى داده شده بود و دول ديگر به استناد جملهى « كاملة الوداد » كه در معاهدات خود با ايران گنجانيدند ، نظير آن حق را به دست آوردند و اكنون كه معاهدات ايران با روسيهى تزارى لغو شده اعلام مىگرديد ، طبعا اين حق نيز از روسيه شوروى سلب مىشد . اما سلب حق از روسيه دليل بر آن نبود كه دول ديگر از حق خود صرفنظر كنند ، آن هم در حالىكه دولت مركزى ايران ، چنانكه ديديم ، در نهايت ضعف و ناتوانى بود و در طول سه سال و چند ماه دورهى جنگ جهانى اول دوازده كابينه در ايران روى كار آمدند و دوازدهمين آنها كابينهى دوم صمصام السلطنه بود كه چند روز پس از صدور تصويبنامههاى مزبور سقوط كرد . احزاب و مجلس چهارم پس از انقلاب روسيه ، 18 تن از دموكراتها كه در تهران مانده و يا از مهاجرت به ايران بازگشته بودند ، و از آن جمله ملك الشعراى بهار ، تصميم گرفتند كه حزب درهم پاشيدهى خود را احيا كنند . هدف آنان اين بود كه به كابينهى اول وثوق الدوله نزديك شوند و به قول ملك الشعراى بهار ؛ قيافهى سال را عوض كنند و دور و بر شاه و رجال را بگيرند و از مداخلهى اجانب هركس كه باشد ، ممانعت به عمل آورند و حكومتى مقتدر كه ديگر به مداخلهى اجانب ناچار نشود ، ايجاد كنند . كميتهى مركزى حزب احيا شده دموكرات با دولت قرار گذاشته بود كه انتخابات مجلس چهارم را زودتر آغاز كند . اما انشعاب حزبى و تشكيل گروه و دستهى جديدى به نام « تشكيلات دموكراتهاى ضد تشكيلى » به وسيلهى سيد محمد كمره و يارانش كه همگى از اعضاى سابق حزب دموكرات بودند ، نقشهى حزب دموكرات را برهم زد ، بهويژه كه ضد تشكيلىها به وسيلهى جريده ارگان خويش يعنى روزنامهى « ستارهى ايران » با حزب دموكرات و جرايد وابسته به آن مانند « ايران » و « نوبهار » و « زبان آزاد » به مبارزه و مشاجرهى قلمى برخاستند و زمينهاى را كه حزب دموكرات براى پيروزى در انتخابات مجلس فراهم آورده بود ، برهم زدند . با وجود اين در انتخابات مجلس چهارم كه در اواسط سال 1336 در تهران آغاز گرديد ، هردو دسته دموكرات يعنى تشكيلى و ضد تشكيلى روىهمرفته اكثريت مجلس را بردند . ملك الشعراى بهار دربارهى نتايج شوم اين انشعاب و علل آن چنين مىنويسد :